Khi nước chưa chạm bờ : Triển lãm nghệ thuật độc đáo - Trang thông tin Cộng đồng người Việt tại Slovakia

Chiều Chủ nhật, ngày 7/6 tại Cung điện Mirbach – Bảo tàng Thành phố Bratislava, đã diễn ra buổi tham quan có thuyết minh đặc biệt của triển lãm “Kým voda nezmyje breh” (Khi nước chưa chạm bờ), dành riêng cho cộng đồng người Việt tại Slovakia. Tác giả của triển lãm là Kvet Nguyễn, nữ nghệ sĩ gốc Việt sinh ra và lớn lên tại Slovakia. Các tác phẩm của cô kết hợp ký ức gia đình, câu chuyện cá nhân và sự kiện lịch sử, được chuyển tải thành những thông điệp nghệ thuật sâu sắc. Người phụ trách triển lãm là Zuzana Flašková.

Khác với một triển lãm nghệ thuật thông thường, Khi nước chưa chạm bờ đưa khán giả bước vào không gian ký ức – nơi lịch sử, câu chuyện gia đình và trải nghiệm của cộng đồng Việt tại Tiệp Khắc và Slovakia được tái hiện bằng nhiều chất liệu: thạch cao, nhiếp ảnh, âm thanh, vải vóc và báo chí.

Các tác phẩm tiêu biểu và nguồn cảm hứng

Hồ sơ đất đai (Land Records, 2025) – tác phẩm thạch cao (100 mẫu) như những dấu vết còn lại trên đất, gợi cảm hứng từ việc lưu giữ ký ức trong không gian. Hai hình ảnh được gợi nhắc: câu chuyện Âu Cơ – Lạc Long Quân với 100 người con, và thế hệ khoảng 100 người Việt Nam đầu tiên đặt chân đến Tiệp Khắc năm 1953. Đây là sự khởi đầu của một cộng đồng trên miền đất mới.

Những cơ thể còn sót lại (Leftover Bodies, 2024) – sắp đặt nhiếp ảnh phản ánh thân thể, sự mất mát và mong manh của kiếp người, đặc biệt trong trải nghiệm di dân. Dựa trên những hình ảnh được lưu giữ từ bộ sưu tập của một cô giáo từng giảng dạy cho nhóm người Việt, tác phẩm tái hiện lại ký ức học tập và đời sống.

Tuyển chọn ảnh lưu trữ Thông tấn xã Slovakia (Selection of archive photographs, 1967–1986) – bộ ảnh tư liệu chiếu dạng kỹ thuật số, là ký ức tập thể thời xã hội chủ nghĩa. Song song, đây cũng là cái nhìn phản chiếu trải nghiệm của cộng đồng người Việt, từ hình ảnh lao động miệt mài, học tập không ngơi nghỉ, đến việc sống trong định kiến và cách đối xử mang tính thượng đẳng của xã hội sở tại.

Hình ảnh phân mảnh I & II (Fragmented Images I & II, 2025) – tái hiện lại ảnh cuộc biểu tình chống chiến tranh Trung Quốc của tập thể công nhân Việt tại nhà máy Chirana. Hình ảnh được in trên vải, chụp lại rồi xử lý như những mảnh chân dung phân rã, nhằm gợi lên sự mất mát cá nhân ẩn giấu sau những hình ảnh tập thể và sự đồng hoá.

Những bất đối xứng của niềm vui (Asymmetries of Joy, 2025) – sắp đặt tại chỗ tái dựng một góc ký túc xá với rèm cửa, giường, tủ, radio… bằng vải vóc, nội thất và tranh in. Tác phẩm lấy cảm hứng từ niềm vui xen lẫn nỗi đau trong đời sống người di dân, phản ánh khoảnh khắc sinh hoạt cộng đồng ấm áp nhưng giới hạn trong không gian chật hẹp của ký túc.

Cho những người đã trồng cây / Bức thư từ cha tôi (For Those Who Planted the Tree / A Letter from my father, 2025) – tác phẩm xúc động nhất triển lãm, dựa trên bức thư thật của cha nghệ sĩ viết cho các con. Ông kể lại tuổi thơ trong chiến tranh, chuyến đi sang Tiệp Khắc năm 1988, nỗi lo sợ thời Cách mạng Nhung và những thử thách đầu tiên của cộng đồng Việt. Tác phẩm gắn liền với tục ngữ “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, nhắc nhở thế hệ sau về sự hy sinh của thế hệ trước.

Sắp đặt từ mẩu báo (Site-specific installation from newspaper clippings, 1990–1994) – tác phẩm sử dụng những mẩu báo đầu thập niên 90, phản ánh một xã hội đang biến động cùng sự bất an mà người Việt phải đối mặt trong quá trình hội nhập. Những phát ngôn, định kiến và biểu hiện phân biệt chủng tộc mạnh mẽ thời kỳ này được tái hiện trực diện.

Giới hạn của nỗi đau chúng ta (Limits of our pain, 2025) – video sắp đặt khai thác ranh giới của nỗi đau và cách ký ức lưu giữ sự chịu đựng. Câu chuyện xoay quanh cảm xúc cá nhân của người di cư: dù tình bạn và sự giao lưu văn hoá giúp xoa dịu, định kiến và phân biệt chủng tộc vẫn để lại những vết hằn khó phai.

Nghiêng về những giấc mơ (Prone to dreaming, 2024) – sắp đặt âm thanh với vải bông và loa, kết hợp nhiều giọng nói (Omar Beirutí, Shivone Dominguez Blaščíková, Kim Kony, Adela Mede). Tác phẩm được xây dựng từ hình tượng quen thuộc của cộng đồng – chiếc xe máy Babeta. Gợi hứng từ giấc mơ và ký ức tập thể, tác phẩm tạo nên một không gian huyền ảo, vừa gần gũi vừa siêu thực.

Trải nghiệm cộng đồng đầy cảm xúc

Buổi tham quan có hơn 30 thành viên trong cộng đồng người Việt tham dự, trong đó có cả những gương mặt xuất hiện trong ảnh trưng bày. Sự hiện diện này đã đem lại tính xác thực đặc biệt cho triển lãm. Nhiều người đã chia sẻ trực tiếp kỷ niệm gắn với những bức ảnh và hiện vật được trưng bày, biến triển lãm thành một cuộc đối thoại sống động – nơi quá khứ gặp gỡ hiện tại, nơi cộng đồng được nhìn thấy chính mình và cùng nhau suy ngẫm.

Thông điệp của triển lãm

Triển lãm Khi nước chưa chạm bờ là minh chứng mạnh mẽ cho sức mạnh của ký ức và nghệ thuật. Nó cho thấy cách những câu chuyện cá nhân có thể trở thành ngôn ngữ chung, giúp cộng đồng Việt tại Slovakia thấu hiểu quá khứ, trân trọng hiện tại và tạo cầu nối với xã hội bản địa.